ΓΑΛΑΞΙΕΣ

Ο γαλαξίας Μ81 σε ψευδές χρώμα.
Οι μπλε κηλίδες δείχνουν περιοχές έντονης αστρογένεσης (NASA, UIT).

Ο Γαλαξίας Σομπρέρο (KittPeak National Observatory).

Προφανώς, ο άξονας γύρω από τον οποίο περιστρέφεται ο πλανήτης μας είναι η ευθεία που ενώνει τους δύο πόλους του. Η βορινή προέκταση αυτού του άξονα συναντά την ουράνια σφαίρα πολύ κοντά στον Πολικό αστέρα, ένα ευδιάκριτο άστρο που βρίσκεται στην άκρη της "ουράς" της Μικρής Άρκτου 

( http://www.ccnet.com/~odyssey/sfa595.html ). Έτσι, κάθε βράδυ όλος ο ουρανός φαίνεται να περιστρέφεται γύρω από αυτό το άστρο, που παραμένει ακίνητο στον ουράνιο θόλο, και οι παλιοί Σκανδιναβοί εύγλωττα το περιέγραφαν ως "καρφί του κόσμου". Αναγνωρίζοντας τον Πολικό, μπορούμε να προσανατολιστούμε με πολύ μεγαλύτερη ακρίβεια από αυτήν που μας δίνει μία πυξίδα: αν στραφούμε προς αυτόν, ο Βορράς θα βρίσκεται ακριβώς μπροστά μας, ο Νότος πίσω μας, η Ανατολή δεξιά μας και η Δύση αριστερά μας.

Ταυτόχρονα όμως με την 24ωρη περιστροφή γύρω από τον εαυτό της, η Γη περιφέρεται και γύρω από τον Ήλιο, ολοκληρώνοντας μία περιφορά σε 365 ημέρες περίπου, γεγονός που, σε συνδυασμό με την κλίση 23,5° του άξονα περιστροφής της σε σχέση με το επίπεδο περιφοράς, μας δίνει το ευεργετικό φαινόμενο των εποχών ( http://www.rog.nmm.ac.uk/leaflets/seasons/seasons.html ). Καθώς κάθε βράδυ βλέπουμε στον ουρανό τους αστερισμούς, οι οποίοι σε γενικές γραμμές βρίσκονται προς την αντιδιαμετρική κατεύθυνση από τον Ήλιο σε σχέση με τη Γη, είναι προφανές ότι οι αστερισμοί που βλέπουμε στον ουρανό κάθε νύχτα αλλάζουν σιγά σιγά με το πέρασμα των ημερών και την εναλλαγή των εποχών. Έτσι, από βράδυ σε βράδυ οι αστερισμοί μετατοπίζονται λίγο πιο δυτικά, δύοντας όλο και πιο νωρίς μέχρι να χαθούν στο λυκόφως, ενώ νέοι αστερισμοί ξεφεύγουν από τη λάμψη του πρωινού λυκαυγούς και εμφανίζονται πριν από την ανατολή του Ήλιου στον ανατολικό ορίζοντα. Έτσι, ένας αστερισμός που είναι ορατός το χειμώνα, π.χ., ο λαμπρός Ωρίωνας, θα έχει χαθεί στο φως της ημέρας το καλοκαίρι.

  Το "Μαύρο Μάτι", ο γαλαξίας Μ64 (Bill Keel).

 Όλα αυτά μας δίνουν μια λειτουργική γνώση του ουρανού, μια γνώση που εκτιμούσαν ιδιαίτερα οι παλιοί γεωργοί, οι οποίοι ρύθμιζαν τις εργασίες τους με την ετήσια εμφάνιση ή εξαφάνιση των άστρων, αλλά και οι ναυτικοί ή οι εξερευνητές, οι οποίοι όριζαν τη θέση και την πορεία τους με βάση τα άστρα ( http://www.tecepe.com.br/nav/inav_c11.htm ). Αυτοί, για παράδειγμα, γνώριζαν πολύ καλά ότι η κάθετη γωνιακή απόσταση του Πολικού από τον ορίζοντα ισούται με το γεωγραφικό πλάτος του κάθε τόπου. Ένας εξερευνητής που βρίσκεται στο Βόρειο Πόλο θα τον διακρίνει ακριβώς από πάνω του, ενώ ένας κάτοικος του Ισημερινού, αν μπορεί να τον διακρίνει, θα τον βρει ακριβώς στον ορίζοντα. Στους υπόλοιπους τόπους, βέβαια, επικρατεί μια ενδιάμεση κατάσταση.

Η θέση του Πολικού σε αυτούς τους τελευταίους τόπους ­στους οποίους προφανώς περιλαμβάνεται και η χώρα μας­ έχει και μια ενδιαφέρουσα συνέπεια: ορισμένοι αστερισμοί που βρίσκονται κοντά στον Πολικό δεν δύουν και δεν ανατέλλουν ποτέ, αλλά διαγράφουν έναν πλήρως ορατό κύκλο γύρω του. Αυτοί οι αστερισμοί ονομάζονται "αειφανείς" και είναι ορατοί όλο το χρόνο. Αντίστοιχα, υπάρχουν οι αντιδιαμετρικοί αστερισμοί, οι λεγόμενοι "αφανείς", οι οποίοι δεν ανατέλλουν ποτέ στο συγκεκριμένο τόπο. Τέλος, υπάρχουν και οι λεγόμενοι "αμφιφανείς αστερισμοί", οι οποίοι ανατέλλουν και δύουν κανονικά κατά τη διάρκεια του 24ώρου, είναι ορατοί ορισμένους μήνες το χρόνο, και μόνο ένα μέρος της τροχιάς των άστρων τους είναι ορατό κατά τη διάρκεια μιας νύχτας ( http://ourworld.compuserve.com
/homepages/bmoler/spheric.htm
). Για τη χώρα μας οι αειφανείς αστερισμοί είναι έξι (Μεγάλη Άρκτος, Μικρή Άρκτος, Κασσιόπη, Κηφεύς, Καμηλοπάρδαλις και Δράκων), οι αμφιφανείς εξήντα τρεις και οι αφανείς δεκαεννέα.

Ένα επιπλέον πλεονέκτημα που μας προσφέρει η έννοια της ουράνιας σφαίρας είναι ότι μας δίνει ένα πλαίσιο αναφοράς για να ορίζουμε τις θέσεις και τις κινήσεις των αντικειμένων στον ουρανό, μια "επιφάνεια" πάνω στην οποία μπορούμε να εφαρμόσουμε κάποιο σύστημα συντεταγμένων. Έτσι, κάθε αντικείμενο αποκτά μια μόνιμη ή προσωρινή "διεύθυνση", δίνοντάς μας τη δυνατότητα να ξέρουμε πού θα το αναζητήσουμε. Στις παραπάνω διευθύνσεις θα βρείτε εκτενείς αναφορές στα πιο δημοφιλή συστήματα αστρονομικών συντεταγμένων και σε άλλες σχετικές έννοιες. Πιθανώς κάποια στιγμή να τις χρειαστείτε...

 
Οι γαλαξίες Μ51 και NGC 5195. (INT)

Καθώς ο πλανήτης μας συνεχίζει το αέναο ταξίδι του γύρω από τον Ήλιο, έχει μπει πλέον για τα καλά στο ανοιξιάτικο κομμάτι της διαδρομής του, γεγονός βέβαια που αντανακλάται και στην εικόνα που παρουσιάζει ο έναστρος ουρανός. Μετά το σούρουπο ο Ωρίωνας και η υπόλοιπη παρέα των λαμπρών χειμωνιάτικων αστερισμών "πέφτουν" και χάνονται σιγά σιγά πίσω από το δυτικό ορίζοντα, κάνοντας τόπο στους καλοκαιρινούς αστερισμούς που ξεπροβάλλουν δειλά στην Ανατολή. Ανάμεσά τους, ψηλά στο νότιο τμήμα του ουρανού έχει εμφανιστεί όλη η ομάδα των ανοιξιάτικων αστερισμών, μερικούς από τους οποίους ­τον αμυδρό Καρκίνο, τον επιβλητικό Λέοντα και τη μακρόσωμη Ύδρα­ γνωρίσαμε ήδη στη στήλη του προηγούμενου διμήνου.

Και στο Βορρά όμως, στο βασίλειο των αειφανών αστερισμών, έχουμε ένα άλλο, αλάθητο σημάδι της άνοιξης: τη Μεγάλη Άρκτο, που τις πρώτες βραδινές ώρες βρίσκεται στο πιο ψηλό σημείο της διαδρομής της στον ουρανό.

Η Μεγάλη Άρκτος ( http://www.dibonsmith.com/uma_con.htm ) είναι ίσως ο πιο γνωστός αστερισμός σε όλο τον κόσμο, αφού επτά φωτεινά άστρα της σχηματίζουν μία χαρακτηριστική "κατσαρόλα" στον ουρανό, που διακρίνεται εύκολα ακόμη και μέσα από τη φωτορύπανση μιας μεγαλούπολης. Μολονότι η φαντασία των ανθρώπων έχει ταυτίσει αυτό το σύμπλεγμα με ποικίλα αντικείμενα και πρόσωπα (αλέτρι, άμαξα, καράβι, Επτά Παρθένες, Επτά Σοφοί είναι ορισμένα από αυτά), παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον το γεγονός ότι διαφορετικοί και απομακρυσμένοι μεταξύ τους λαοί ­από τους Ινδιάνους της Β. Αμερικής έως τους αρχαίους Έλληνες και τους Φινλανδούς­ έβλεπαν σε αυτό τη μορφή μιας μυθικής αρκούδας. Συγκεκριμένα, οι δικοί μας πρόγονοι το συνέδεαν με τον πολύμορφο μύθο της Καλλιστώς. Σύμφωνα με μία εκδοχή, η πανέμορφη Καλλιστώ καλάρεσε στον ερωτιάρη Δία και από την ένωσή τους γεννήθηκε ο Αρκάς, ο γενάρχης των Αρκάδων. Αυτό εξόργισε την Ήρα, που μεταμόρφωσε την Καλλιστώ σε αρκούδα. Χρόνια αργότερα, ο Αρκάς συνάντησε την αρκούδα-μητέρα του στο δάσος και, όταν αυτή έτρεξε να τον αγκαλιάσει, αυτός, αγνοώντας την ταυτότητά της, σήκωσε από φόβο το όπλο του για να τη σκοτώσει. Όμως, ο πανταχού παρών Δίας μεταμόρφωσε στη στιγμή τον Αρκάδα σε αρκουδάκι και μετέφερε και τους δύο στον ουρανό, στη θέση της Μεγάλης και της Μικρής Άρκτου, αντίστοιχα. Ο θυμός όμως της Ήρας δεν είχε ξεθυμάνει. Έτσι, φρόντισε ώστε οι δύο αστερισμοί να μη βρίσκουν ποτέ ξεκούραση στα νερά του Ωκεανού, να μη δύουν δηλαδή ποτέ, γεγονός που εξηγεί γιατί είναι αειφανείς.

  O σπειροειδής γαλαξίας Μ101 (W. Keel, KPNO, 4-m Mayall Telescope).

Αξίζει να σημειωθεί πως το σύμπλεγμα των επτά άστρων δεν σχηματίζεται τυχαία στον ουρανό. Τα πέντε μεσαία άστρα του έχουν κοινή καταγωγή και αποτελούν μέλη του πιο κοντινού σε εμάς αστρικού σμήνους, του Σμήνους της Μεγάλης Άρκτου. Κατά συνέπεια, ταξιδεύουν μαζί στο Διάστημα, σε απόσταση περίπου 80 έτη φωτός από εμάς, σε αντίθεση με τα δύο ακριανά που βρίσκονται μακρύτερα και κινούνται προς αντίθετη κατεύθυνση, γεγονός που παραμορφώνει αργά αλλά σταθερά το σχήμα του συμπλέγματος. Πρόκειται όμως για μια διαδικασία που απαιτεί να περάσουν δεκάδες χιλιάδες χρόνια για να γίνει αντιληπτή. 
( http://www.ccnet.com/~odyssey/sfa0496.html )

Εκεί όπου καμπυλώνει το "χερούλι" της "κατσαρόλας" θα βρούμε το πιο γνωστό μέλος του σμήνους, το Μιζάρ 
( http://einstein.stcloudstate.edu
/Dome/constellns/mizar.html
), ένα δημοφιλές άστρο, καθώς και το πιο μικρό τηλεσκόπιο θα αποκαλύψει την ύπαρξη ενός αμυδρού συντρόφου δίπλα του. Η ευκολία αυτή έχει δώσει στο Μιζάρ μία ξεχωριστή θέση στην ιστορία της αστρονομίας: είναι το πρώτο διπλό άστρο που ανακαλύφθηκε (το 1650 από τον Ιταλό Giovanni Riccioli), το πρώτο που φωτογραφήθηκε, αλλά και το πρώτο για το οποίο η φασματοσκοπική έρευνα έδειξε ότι τα μέλη του είναι με τη σειρά τους διπλοί αστέρες, με μέλη πολύ κοντινά, για να μπορούμε να τα διακρίνουμε ως ξεχωριστά με το τηλεσκόπιο.

Όπως έχουμε αναφέρει στο παρελθόν, η στατιστική δείχνει ότι τα περισσότερα άστρα του ουρανού είναι μέλη τέτοιων διπλών ή πολλαπλών συστημάτων 
( http://www.herts.ac.uk/astro_ub/a33_ub.html ).Υπάρχουν όμως και αρκετές περιπτώσεις φαινομενικά διπλών, άσχετων μεταξύ τους άστρων, που απλώς τυχαίνει να βρίσκονται στην ίδια ευθεία όπως τα βλέπουμε εμείς από τη Γη. Ένα κλασικό τέτοιο παράδειγμα είναι ο Μιζάρ και ο Αλκόρ, ένας πολύ πιο αμυδρός γείτονας του πρώτου, τον οποίο θα μπορέσετε να διακρίνετε μάλλον εύκολα με γυμνό μάτι, αν βρεθείτε σε σκοτεινό τόπο. Παλιά ίσως να ήταν πιο αμυδρός ή πιο κοντά στο Μιζάρ, γιατί ήταν γνωστός και ως "Δοκιμή", καθώς τον χρησιμοποιούσαν ως τεστ, για να δοκιμάσουν την όραση κάποιου, κάτι που δεν δικαιολογείται σήμερα. Παρά το γεγονός ότι ο Αλκόρ ανήκει και αυτός στο σμήνος της Μεγάλης Άρκτου, δεν σχετίζεται με το σύστημα του Μιζάρ.

Μια ματιά στο χάρτη που παραθέτουμε θα δείξει και μία άλλη αιτία της σημαντικής θέσης που κατέχουν τα επτά άστρα της Μεγάλης Άρκτου: αποτελούν ένα βασικό οδοδείκτη του ουρανού. Αν προεκτείνουμε την ευθεία που σχηματίζουν τα ακριανά άστρα του "σώματος" της "κατσαρόλας" (οι Δείκτες, όπως ονομάζονται) θα οδηγηθούμε στο "άστρο του Βορρά", τον Πολικό, ενώ, αν ακολουθήσουμε την καμπύλη των άστρων που σχηματίζουν το χερούλι, θα βρούμε δύο από τα πιο λαμπρά άστρα της άνοιξης: τον Αρκτούρο του Βοώτη και το Στάχυ της Παρθένου 

   Ο αστερισμός του Βοώτη 


Mοιάζει με χαρταετό που πετά στον ουρανό και έχει αμφιλεγόμενο χαρακτήρα: στα αρχαία χρόνια θεωρούνταν ο φύλακας της Άρκτου, ενώ στους ουράνιους χάρτες των προηγούμενων αιώνων απεικονιζόταν ως ένας κυνηγός που κρατούσε από τα λουριά τα δύο σκυλιά του, τον Αστερίωνα και τη Χαρά (τα οποία αντιπροσωπεύουν τα δύο πιο λαμπρά άστρα του γειτονικού αστερισμού των Θηρευτικών Κυνών), και καταδίωκε την Άρκτο στον ουρανό. Ανεξάρτητα, πάντως, από τις προθέσεις του ο αστερισμός αυτός ξεχωρίζει, γιατί φιλοξενεί τον πορτοκαλή Αρκτούρο ( http://www.astro.uiuc.edu/~kaler/sow/arcturus.html ), το τέταρτο σε σειρά λαμπρότητας άστρο στον ουρανό. Πρόκειται για έναν ερυθρό γίγαντα, ένα γηραιό άστρο, παρόμοιο σε μάζα αλλά πιο ψυχρό και πολύ μεγαλύτερο σε διάμετρο από τον Ήλιο μας (περίπου 27πλάσιο), που οδεύει σιγά σιγά προς το θάνατό του. Σε απόσταση 36 ε.φ. ο Αρκτούρος βρίσκεται αρκετά κοντά σε εμάς. Ωστόσο, η θέση αυτή είναι προσωρινή: σε αντίθεση με τη μέγιστη πλειονότητα των άστρων που διακρίνουμε στον ουρανό, τα οποία, όπως και ο Ήλιος μας, ανήκουν στο δίσκο του σπειροειδούς Γαλαξία μας και ακολουθούν κυκλικές τροχιές γύρω από το κέντρο του, ο Αρκτούρος ανήκει στον αραιό πληθυσμό της άλω του Γαλαξία, ενός σφαιροειδούς συστήματος γηραιών μεμονωμένων άστρων και 150-200 πανάρχαιων αστρικών σμηνών, που απλώνεται πάνω και κάτω από το δίσκο 
( http://www.bowdoin.edu/dept/physics/astro.1998/astro22/ ). Τα μέλη της άλω ακολουθούν ιδιαίτερες ελλειπτικές τροχιές γύρω από το κέντρο του Γαλαξία, οι οποίες συναντούν υπό κλίση και διασχίζουν το δίσκο. Έτσι, ο Αρκτούρος είναι απλώς περαστικός από τη γειτονιά μας: 500.000 χρόνια πριν, σχεδόν ένα τίποτα στην κοσμική χρονική κλίμακα, δεν ήταν καν ορατός από τον πλανήτη μας, ενώ σε άλλα τόσα χρόνια στο μέλλον θα έχει πάλι εξαφανιστεί.

Συνεχίζοντας προς Νότο από το Βοώτη συναντάμε το μεγαλύτερο αστερισμό του ζωδιακού, την Παρθένο 
( http://www.hawastsoc.org/deepsky/vir/index.html ). Στους παλιούς αστρικούς χάρτες αυτή απεικονιζόταν είτε ως γυναικεία μορφή που κρατούσε στο ένα της χέρι σπαθί και στο άλλο το ζυγό της Δικαιοσύνης, οπότε ταυτιζόταν συνήθως με την Αστραία ή Δίκη, τη θεά της Δικαιοσύνης, είτε ως μία επίσης γυναικεία φιγούρα γονιμότητας, που κρατούσε στο δεξί χέρι ένα κλαδί φοίνικα και στο αριστερό ένα στάχυ, και συμβόλιζε τη θεά Δήμητρα ή την κόρη της, την Περσεφόνη. Το παραπάνω στάχυ σημειωνόταν από το ομώνυμο κυανό άστρο, το 16ο σε σειρά λαμπρότητας στον ουρανό. Ο Στάχυς 
( http://www.astro.uiuc.edu/~kaler/sow/spica.html ) βρίσκεται σε απόσταση 260ε.φ. από εμάς και η μελέτη του φάσματός του έχει δείξει ότι στη λάμψη του κρύβονται ουσιαστικά δύο νεαρά κυανά άστρα, ένα 11πλάσιο και ένα 6πλάσιο σε μέγεθος από τον Ήλιο μας, δύο εκτυφλωτικοί ήλιοι βαρυτικά δεμένοι μεταξύ τους, οι οποίοι εκπέμπουν μαζί 2.000 φορές περισσότερο φως από αυτό του δικού μας άστρου.

  Η κεντρική περιοχή του Μεγάλου Σμήνους Γαλαξιών της Παρθένου.
Στο κέντρο ο γαλαξίας Μ87.

Οι Κόπτες ονόμαζαν το Στάχυ, Μονήρη, και οι αραβικές φυλές της ερήμου τον χαρακτήριζαν Απροστάτευτο, θέλοντας να περιγράψουν το γεγονός ότι φαίνεται να στέκει μόνος σε μια σχετικά απογυμνωμένη από άστρα περιοχή του ουρανού. Το γεγονός αυτό δεν είναι ολότελα τυχαίο. Κοιτώντας προς την κατεύθυνση του Στάχυ ­ή αυτήν του Αρκτούρου­ ουσιαστικά κοιτάμε σχετικά κάθετα και έξω από το επίπεδο του γαλαξιακού δίσκου που, όπως αναφέραμε παραπάνω, περιέχει τα περισσότερα από τα δισεκατομμύρια άστρα του Γαλαξία μας, με αποτέλεσμα να βλέπουμε λιγότερα άστρα. Αυτό φαίνεται κάπως και στο χάρτη που παραθέτουμε, στον οποίο η αχνή ζώνη του Γαλαξία, η οποία δεν είναι παρά ο απόηχος της συμπυκνωμένης λάμψης αναρίθμητων μακρινών άστρων του δίσκου, διατρέχει αυτήν την εποχή τον ορίζοντα και ουσιαστικά δεν είναι ορατή. Παράλληλα, ο δίσκος περιέχει και όλα τα νέφη σκόνης και αερίων του Γαλαξία. Όταν, λοιπόν, κοιτάμε κάθετα προς αυτόν, συναντάμε λιγότερα εμπόδια και έχουμε πιο καθαρή εικόνα, γεγονός που μας επιτρέπει να δούμε πέρα από τα όρια του Γαλαξία μας και να διακρίνουμε άλλους γαλαξίες, από τους οποίους μας χωρίζουν εκατομμύρια έτη φωτός. 
( http://www.star.le.ac.uk/edu/galaxies/index.html )

Έτσι, έχοντας πάντα κατά νου τα όσα αναφέραμε για την οπτική εικόνα που παρουσιάζουν οι γαλαξίες στην προηγούμενη στήλη, μπορούμε να αναζητήσουμε στο σκοτεινό φόντο του νυκτερινού ανοιξιάτικου ουρανού την αμυδρή λάμψη ορισμένων από τους πιο γνωστούς γαλαξίες του ουρανού (εκτεταμένες πληροφορίες για αυτούς, αλλά και για αρκετούς άλλους θα βρείτε στη διεύθυνση http://www.seds.org/messier/. Στο Βορρά, και συγκεκριμένα στη βορειοδυτική περιοχή της Μεγάλης Άρκτου, ένα ζευγάρι ισχυρά κιάλια θα αποκαλύψει ως αχνή κηλίδα το σπειροειδή γαλαξία Μ81, που βρίσκεται σε απόσταση 12 εκατομμυρίων ετών φωτός από εμάς. Δίπλα του, προς την κατεύθυνση του Πολικού, βρίσκεται ο πιο αμυδρός Μ82, που είναι γνωστός και ως "ο Γαλαξίας Πούρο" λόγω του σχήματός του. Οι δύο αυτοί γαλαξίες συνδέονται βαρυτικά, καθώς απέχουν μόλις 150.000 ε.φ. μεταξύ τους. Κοντά στην ουρά της Άρκτου, ένα μικρό τηλεσκόπιο θα αποκαλύψει το φωτεινό πυρήνα του πολύ πιο μακρινού σπειροειδούς Μ101, τον οποίο βλέπουμε κατά πρόσωπο, ενώ ένα πιο κραυγαλέο παράδειγμα γειτνίασης και αλληλεπίδρασης γαλαξιών θα βρούμε στα σύνορα Μεγάλης Άρκτου-Θηρευτικών Κυνών, στο γαλαξία Μ51, γνωστό και ως "Γαλαξία Δίνη", τον πρώτο γαλαξία στον οποίο ανακαλύφθηκε σπειροειδής δομή. Δίπλα στην αχνή λάμψη του μια αμυδρή κηλίδα αποκαλύπτει την ύπαρξη ενός μικρού συνοδού γαλαξία, του NGC5195. Πριν από εκατομμύρια χρόνια μια τυχαία(;) συνάντηση ένωσε τις μοίρες των δύο αυτών γαλαξιών, γεγονός που απεικονίζεται ευκρινώς στις φωτογραφίες τους, οι οποίες αποκαλύπτουν το ελαφρώς παραμορφωμένο σχήμα τους και μία "γέφυρα" υλικού που τους συνδέει. Συνεχίζοντας προς Νότο, θα συναντήσουμε δύο ακόμη πασίγνωστους ενοίκους του ουρανού: τους γαλαξίες "Μαύρο Μάτι" (Μ64) και "Σομπρέρο" (Μ104), στους αστερισμούς της Κόμης της Βερενίκης και της Παρθένου αντίστοιχα, που οφείλουν τα ονόματά τους στην εικόνα που παρουσιάζουν όταν τους παρατηρούμε με ισχυρά τηλεσκόπια. Πρόκειται για δύο γαλαξίες με ιδιαίτερα χαρακτηριστικά, οι οποίοι ­αν και σπειροειδείς­ διαφέρουν αρκετά από το δικό μας, δίνοντάς μας μια μικρή γεύση του πολύμορφου πλούτου που διέπει το σύμπαν. Ο τελευταίος είναι και ο πιο μακρινός από τους προαναφερθέντες γαλαξίες, καθώς το φως του έχει ταξιδέψει περίπου 50 εκατομμύρια χρόνια για να φτάσει έως εμάς.

Όπως τα άστρα αρέσκονται να βρίσκονται σε μικρές ή μεγάλες ομάδες, έτσι και οι γαλαξίες συνηθίζουν να συνυπάρχουν σε ομάδες ή σμήνη, με μέλη που συνδέονται βαρυτικά μεταξύ τους, γεγονός που πιθανότατα οφείλεται στον τρόπο που πρωτοσχηματίστηκαν. Οι περισσότεροι από τους γαλαξίες που προαναφέραμε ανήκουν σε τέτοιες ομάδες ( http://www.seds.org/messier/σg-group.html ). Το ίδιο άλλωστε ισχύει και για το Γαλαξία μας: αυτός ανήκει στη λεγόμενη "Τοπική Ομάδα", ένα σύνολο περίπου 30 κοντινών γαλαξιών, στο οποίο περιλαμβάνεται και ο πασίγνωστος Γαλαξίας της Ανδρομέδας 
( http://www-hpcc.astro.washington.edu
/papers/localgroup/lg.html
). Ωστόσο, στην καρδιά του ανοιξιάτικου ουρανού κρύβεται μια πολύ πιο εντυπωσιακή δομή: πρόκειται για το Μεγάλο Σμήνος Γαλαξιών της Παρθένου ( http://www.seds.org/messier/more/virgo.html ), το οποίο βρίσκεται σε απόσταση περίπου 60 εκατομμυρίων ετών φωτός από εμάς και αριθμεί γύρω στα 2.000 μέλη!

Όντας τόσο πολυπληθές και σχετικά κοντά σε εμάς ­σε σχέση πάντα με την κοσμική κλίμακα αποστάσεων­ το σμήνος αυτό απλώνεται σε μια σχετικά μεγάλη περιοχή του ουρανού, το κέντρο της οποίας βρίσκεται στα βορειοδυτικά σύνορα της Παρθένου με την Κόμη της Βερενίκης και σημειώνεται από ένα γιγάντιο ελλειπτικό γαλαξία, τον Μ87. Σε σκοτεινό ουρανό ένα μικρό τηλεσκόπιο αρκεί για να αποκαλύψει την αχνή λάμψη του, ενώ ένα πιο ισχυρό όργανο και ένας λεπτομερής χάρτης της περιοχής 
( http://www.hawastsoc.org/deepsky/maps/vir/vir5p.gif  και http://www.astronomical.org/astbook/adv3.htm ) θα αποκαλύψουν γύρω του δεκάδες άλλους γαλαξίες του σμήνους. Ωστόσο, η γοητεία του Μ87 θα ξεδιπλωθεί πλήρως μόνο αν ανατρέξουμε στις φωτογραφίες του, που έχουν παρθεί με πολύ ισχυρά τηλεσκόπια και οι οποίες μας αποκαλύπτουν δύο ασυνήθιστα χαρακτηριστικά του: έναν πίδακα υποατομικών σωματιδίων, μήκους χιλιάδων ετών φωτός, που ξεπροβάλλει από τον πυρήνα του και προδίδει την ύπαρξη μιας τεράστιας σε μάζα μαύρης τρύπας στο κέντρο του ( http://oposite.stsci.edu/pubinfo/PR/94/23.html ), και ένα εκπληκτικό σύστημα περισσότερων των 10.000 αστρικών σμηνών που κοσμούν την άλω του.

Κοιτώντας προς την κατεύθυνση του Σμήνους της Παρθένου, μπορούμε να κλείσουμε την ανοιξιάτικη περιπλάνησή μας κάνοντας την εξής σκέψη: με την τεράστια μάζα του το σμήνος αυτό κυριαρχεί βαρυτικά στη ευρύτερη γειτονιά μας, ασκώντας μια ισχυρή έλξη σε όλους τους γαλαξίες, τις ομάδες και τα μικρότερα σμήνη που βρίσκονται γύρω του, συμπεριλαμβανομένης και της δικής μας. Έτσι, παρά το γεγονός ότι σε μακροκοσμική κλίμακα οι γαλαξίες απομακρύνονται μεταξύ τους λόγω της διαστολής του σύμπαντος 
( http://www.bowdoin.edu/dept/physics
/astro.1998/astro04/intro.html
), μία παρατηρούμενη μείωση στην ταχύτητα με την οποία απομακρύνεται η Τοπική Ομάδα από το Σμήνος της Παρθένου, πιθανώς να σημαίνει ότι σε κάποιο πολύ πολύ μακρινό μέλλον θα γίνουμε και εμείς μέλος αυτής της μεγάλης "οικογένειας".

Προηγούμενη σελίδα - Κεντρική σελίδα - Κατάλογος